COVİD-19 AŞILARLA İLGİLİ GÜNCEL BİLGİLER

COVID-19 (SARS-CoV-2) Aşıları

COVID- 19 pandemisi 1 Aralık 2019 tarihinde Çin‘in Hubei bölgesinin başkenti olan Vuhan‘da ortaya çıktı. Daha sonra  SARS-CoV-2 olarak adlandırıldı. Kişiden kişiye bulaşabilen virüsün bulaşma oranı 2020 Ocak ortasında büyüme gösterdi.  11 Mart 2020’de Dünya Sağlık Örgütü tarafından küresel salgın ilan edildi. 20 Ocak 2021 tarihi itibarıyla dünyada 96.624.404 onaylanmış vaka, 69.273.006 iyileşen varken virüs nedeniyle 2.065.672 hasta öldü.

COVID‑19 aşısı, COVID-19 hastalığına karşı kazanılmış, bağışıklık sağlamayı amaçlayan bir biyoteknoloji ürünüdür. Normal dönemde bir aşının üretim ve kullanıma sunulma süresi 10-15 yıldır. Tüm dünya da SARS-CoV-2 için 231 aşı hâlâ geliştirme aşamasında. İnsanları etkileyen Coronaviridae ailesindeki SARS-CoV-2 virüsü yeni tanımlanmış olmasına rağmen biz bu aileden olan iki virüsle daha önce karşılaşmıştık ;  şiddetli akut solunum sendromu (SARS) ve Orta Doğu solunum sendromunu (MERS)  virüsleri. SARS virüsü ile 2002 yılının Kasım ayında Çin’de, MERS virüsü ile de 2012 yılının Nisan ayında Ürdün’de ilk kez karşılaştık. Bu yıllardan bu zamana kadar Coronaviridae ailesinden SARS ve MERS için aşı geliştirmeye yönelik projeler başlatıldı.  SARS ve MERS’e karşı aşılar insan dışı hayvan modellerinde test edildi. SARS için henüz geliştirilmiş bir aşı yokken Mart 2020 itibarıyla, DNA bazlı bir MERS aşısı geliştirildi. Günümüz teknolojisiyle corona virüsler  (MERS/SARS) üzerine daha önce yapılan bu çalışmaların fazlalığı sayesinde SARS-CoV-2 virüsü aşısı bir yıl da üretilmiş oldu. Amerikalı Pfizer/Biontech ve Moderna, Çinli Sinovac, Rus Sputnik V ve Oxford Üniversitesi’nin Astra Zeneca ile işbirliği ile ürettikleri aşılar geçici veya ön onayları almış durumda.

AŞI YÖNTEMLERİ

İnaktif aşılar; inaktif aşılar ısı, kimyasallar ve radyasyon kullanılarak virüslerin kendilerini kopyalayarak çoğalmalarını engellenmesi ile üretiliyor. Bu virüsler çoğalamasa da bağışıklık sistemini tetikleyebiliyor. Canlı aşılara kıyasla bağışıklık süresi kısa. En büyük dezavantajı ise etkinliğinin düşük olması nedeniyle birden fazla doz kullanılması. Bu aşının en büyük avantajları denenmiş ve güvenli olarak bilinen bir teknik olması ve bağışıklık sistemi zayıf insanlarda bile kullanılabiliyor olmasıdır. Coronavac bu grup aşıdandır.

mRNA Aşısı; Bu salgında mRNA yöntemi ilk kez kullanılıyor. Moderna’nın mRNA-1273 ve Biontech/Pfizer’in BNT162b2 adlı aşıları bu yöntemle hazırlandı. mRNA aşısı genetik yoldan etki eden ve daha kısa sürede üretilebilen bir aşı. Çalışmalarda erken dönemde antikor ve hücresel bağışıklık geliştirme konusundaki sonuçları başarılı, ancak orta ve uzun vadede sonuçları bilinmiyor.

Viral Vektör Aşısı ; Aşılarda kullanılan en eski metotlardan biri olan bu teknik çiçek aşısında kullanıldı ve etkinliği hala en yüksek aşılardan biri olma özelliğini sürdürüyor. Bu aşılarda başka bir virüs, aşı virüsünün genetik materyalini kişiye taşır. Taşıyıcı virüsler zayıflatıldıklarından hastalığa neden olmazlar. Verilen kişi için güvenlidir; taşınan genetik materyal ile bağışıklık sisteminin uyarılması ve antikorların üretilmesi sağlanır. Bu tür aşılar, bağışıklık sisteminde güçlü bir tepkiye neden olurlar. Sputnik V ve Oxford Üniversitesi/Astra Zeneca viral vektör aşılarıdır.

AŞILAR

İNAKTİF AŞI; Coronavac Aşısı

Sinovac tarafından geliştirilen inaktif aşıdır. Sinovac 1993’te kurulan bir Çin firmasıdır. Tesisleri Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da istenen İyi Üretim Standartları (GMP-Good Manufacturing Practice) sertifikasına sahiptir. İlk önemli başarısını 1999’da ilk inaktive hepatit A aşısı geliştirilmesi ile göstermiştir. İnsanlarda kullanılabilecek altı adet aşı üretimleri var ve bunların da bir kısmı inaktive aşıdır.

Sinovac aşısı ile ilgili olarak üç adet Faz 1/2 çalışması bulunuyor. İlki Nisan ayında başlatılan 18-59 yaş grubundaki sağlıklı yetişkinlerdeki çalışmadır. Bu çalışma Çin’de gerçekleştirildi ve toplam 743 kişi katıldı. Bu çalışmanın sonuçları, Lancet dergisinde 17 Kasım’da yayımlandı. Bu yayın sonrasında, Çin Erken Kullanım İznine başvurdu; Brezilya, Endonezya ve Türkiye’de de Faz 3 çalışmalarına geçildi.

İkincisi 60 yaş ve üzeri sağlıklı 422 yetişkinde sürdürülen çalışma. Mayıs ayında başladı ve iki doz uygulamaların hepsi tamamlandı. 30. Gün ve 12. ay izlemeleri var. Erken sonuçlar da bağışıklık %97 olarak açıklandı.

Üçüncü Faz1/2 çalışması ise, 3-17 yaş arası sağlıklı çocuk ve ergenlerde yapılıyor. Bu çalışma daha çok yeni; 31 Ekim’de çalışmaya başlandı.

Faz 3 çalışmaları; İlki Brezilya’da gerçekleştirilen çalışma. “18-59 yaş” ve “60 yaş ve üstü” olmak üzere iki yaş grubu var bu çalışmada.  Temmuz ayında başladı ve 13.060 kişi hedefleniyor. İkinci çalışma Endonezya’da 18-59 yaş grubundaki sağlıklı yetişkinlerde yapılıyor; 1.620 kişiye ulaşmak hedefleniyor. Üçüncü çalışma ülkemizde Türkiye Sağlık Enstitüleri tarafından yürütülüyor. Toplam 13.000 katılımcısı olan iki grup var. Bunlardan ilki 1300 kişilik yüksek risk grubundaki sağlık çalışanı grubu, diğeri de normal risk altındaki kişiler.

Sağlık Bakanlığı Faz 3 aşı çalışmalarının etkinlik oranının ara dönem sonuçlarını yüzde 91,25 olarak açıkladı. Brezilya’daki Faz-3 deneme sonuçlarında etkinlik oranının 78 olduğu açıkladı. Ancak geçen gün yapılan açıklamada yetkililer yüzde 78 etkinlik oranının hafif, ılımlı ve ağır vakaları içerdiğini belirtti. Çok hafif vakaların da 13 bin gönüllüye eklendiğinde etkinlik oranının % 50,4 elde edildiğini belirttiler. 1600 gönüllüde gerçekleşen Faz 3 çalışmasının Endonezya ayağında da Sinovac koruyuculuğu yüzde 65.3 oranında tespit edildi.

Aşı nasıl uygulanacak?

Aşı iki doz olarak kas içine uygulanacak. Birinci dozun verildiği güne 0. gün deniyor; sonra da 4 hafta ara ile ikincisi uygulanacak. Korona aşısında bir doz 0,5 ml iken aşı sonrası istenmeyen etki takibi yapılabilmesi için tercih olarak sol koldan uygulanmasının tercih edilmesi konusunda tavsiye edildi. Korona aşısı hasta oturur pozisyonda uygulanacak ve aşı uygulaması sonrasında 30 dakika boyunca sağlık tesisinde hastanın beklemesinin sağlanacak.

Aşıda 2. Dozu Erteleyebilir miyiz?

Henüz bu çalışmada böyle bir veri yok. Hangi aralıklarla yapılacağını biliyoruz. Bunu değiştirince çalışma olmadığından etkinliği devam ediyor diyemeyiz. Eğer arayı uzatırsanız o zaman virüslerde bir direnç mekanizması ortaya çıkabilir. Bu nedenle önerilen haftalarda aşıyı yapmak gerekiyor.

Diğer Aşılarla Etkileşim

Covid 19 aşısı ile diğer inaktif aşılarla arasında iki hafta ( öncesinde ve sonrasında) , canlı aşılarla ise dört hafta (öncesinde ve sonrasında) olması gerektiği belirtildi. Kuduz ve tetanos gibi temas sonrası yapılması gereken aşılarda ise zaman aralığı bırakılması önerilmiyor.

Emzirenlerle ilgili veri olmadığından kendi istekleri ile yaptırabilecekler. Gebe olanlarda da veri olmamakla beraber risk grubunda ise kendi istekleri halinde uygulanabilecek. Aşının ilk trimestirde yaptırılmaması öneriliyor. Aşı ile alevlenecek nörolojik hastalığı olanlar klinisyenin takibi ile aşılanabilecek. İmmün süprese hastalığı olanlara yine klinisyenin takibi ile 4 hafta ara ile tek doz aşı uygulanabilecek.

Yan etkileri;

Aşı uygulanan bölgede şişlik, ağrı, kızarıklık, hassasiyet, titreme, ateş, yorgunluk, kas/eklem ağrısı, İshal, kusma, alerjik reaksiyon, lenfadenopati olarak belirtildi.

Bildirilmesi zorunlu yan etkiler

Ciddi lokal reaksiyonlar, anafilaksi,

ilk 1 hafta içinde İshal, kusma, ateş, baş ağrısı, sepsis ,

İlk 1 ay içinde LAP, lenfadenit,

İlk 2 ay içinde oluşan artrit,

İlk 6 ay içinde tat/koku kaybı, nöropati, bell paralizisi/yüz felci gibi nörolojik yan etkiler

Koruma ne kadar sürecek?

Koruma ne kadar sürecek; izlenerek görülecek ama 6 aydan az olmayacağı tahmin ediliyor.

COVİD 19 VİRAL VEKTÖR AŞILARI; Oxford-AstraZeneca Aşısı

(ChAdOx1 nCoV-19 /AZD1222   ),Gamaleya (Sputrik V)

Bu aşılarda başka bir virüs, aşı virüsünün genetik materyalini kişiye taşır. Taşıyıcı virüsler zayıflatıldıklarından hastalığa neden olmazlar. Verilen kişi için güvenlidir; taşınan genetik materyal ile bağışıklık sisteminin uyarılması ve antikorların üretilmesi sağlanır. Bu tür aşılar, bağışıklık sisteminde güçlü bir tepkiye neden olurlar.

19 Kasım’da, araştırmacılar Oxford – Astra Zeneca aşısı için İngiltere’deki Faz 2/3 denemelerinden ilk bulguları yayınladılar. Özellikle farklı yaşlardaki insanların aşıya nasıl tepki verdiklerine baktılar. Hiçbir yaşta  (55 yaş üstü insanlar dâhil) herhangi bir ciddi yan etki gözlemlemediler. Cesaret verici bir şekilde, yaşlı gönüllüler Korona virüse karşı genç olanlar kadar çok sayıda antikor üretti.  Bir yarı-bir standart doz yüzde 90 etkililiğe yol açarken, iki standart doz aşısı sadece yüzde 62 etkililiğe yol açtı. Her iki doz rejiminin de deneylere katılanları hastaneye yatırma veya ağır hastalıktan koruduğu görüldü. İlaç ve sağlık ürünlerini düzenleme kurumu % 62 etkili olduğu bulunan iki tam dozun kullanımını onayladı.

Sputnik aşısı Rusya’da kasım ayında kullanılmaya başlandı. Rusya ulusal varlık fonu 24 Kasım’da aşının etkinlik oranının yüzde 95 olduğu açıkladı. 26 Aralık’ta aşıyı geliştirenlerin bir paylaşımında Sputnik V’in 60 yaş üstü üzerinde yüzde 90’dan fazla koruma sağladığı duyuruldu.

Avantajları;

Hücresel ve humoral immüniteyi güçlü ve uzun ömürlü uyaran yolları kullanır. Mukozaya uygulanabilir.

 

Dezavantajları;

Taşıyıcı virüsün hastalık oluşturma özelliğinin hafifletilememe olasılığı vardırya da fazla hastalık oluşturma özelliğinin kaybı nedeni ile etkisiz olabilir veya iki virüsün bir araya gelmesi ile yeni bir genetik çeşitlenme olasılığı da olabilir. Hâlihazırdaki bağışıklık sisteminin bu taşıyıcı virüsleri tanıyabilmesi yani vücudun antijene değil de doğrudan vektöre tepki vermesiyle sonuçlanması ve etkinliğinin düşmesi de görülebilir. Taşıyıcı virüse bağlı persistan veya latent enfeksiyon riski de bahsedilen dezavantajlarından biridir.

Aşı Nasıl Uygulanıyor?

Oxford-Astra Zeneca aşısı, dört hafta ara ile kas içine uygulanıyor. Koldaki deltoid denilen omuz başındaki kas kullanılıyor.

Sputnik V üç hafta arayla iki doz halinde uygulanıyor.

Aşının Saklanma Koşulları Nelerdir?

Oxford-AstraZeneca aşısında kullanılan DNA, Pfizer ve Moderna’nın RNA’ları gibi kırılgan değil. Ayrıca kullanılan adeno virüsün sert protein kılıfı, içindeki genetik malzemenin korunmasına yardımcı oluyor. Bu nedenle, Oxford-Astra Zeneca aşısının donmuş şekilde saklanması gerekmiyor. Aşının korunduğu ısı derecesi 2 oC -8oC derece arasında. Yanı rutin aşı dolaplarında yani bildiğimiz buzdolaplarında altı aya kadar saklanabiliyor. Bu en önemli avantajlarından biri. Küresel aşı dağıtımında çok kolaylaştırıcı bir faktör. Ülkemizde rutin aşılar için kullanılan soğuk zincir sistemi nedeniyle bu altyapıya sahip.

Aşıya Bağlı Bağışıklık Ne Kadar Sürecek?

Bu aşı ile de korumanın ne kadar süreceğini bilinmiyor. Ancak, antikorların ve T hücrelerinin sayısı aylar için de düşse de, bağışıklık sisteminin Korona virüs hakkındaki bilgileri hafıza hücreleri ile uzun yıllar sonra bile hatırlama olasılığı bulunuyor.

mRNA Aşıları (Biontech ve Moderna)

Biontech 2008’de Almanya’nın Mainz kentinde Türk-Alman bilim insanları Uğur Şahin ve Özlem Türeci tarafından kurulmuştur. Ağustos 2018’de influenzanın önlenmesine yönelik mRNA tabanlı aşı geliştirme çalışmaları için Pfizer ile işbirliğine gitmiştir. 2019 yılında HIV ve tüberküloz aşı çalışmaları için Bill & Melinda Gates Vakfı ile anlaşmaya varmıştır. Biontech 2020 yılında SARS-CoV-2 virüsüne karşı COVID-19 aşısı üretebilmek amacıyla Pfizer ortaklığıyla aşı çalışmalarına başlamıştır.

 

 

 

Aşının Mekanizması?

İnsan hücresinde reseptör denilen bir kapı vardır. Hücreye giriş bu kapıyı kullanılarak yapılabiliyor. Bu olay özelinde bu reseptör ACE 2 reseptörü. SARS – CoV – 2 virüsünün dış yüzeyinde bir tür ahtapot kolu gibi sürekli tutunacak uygun bir yer arayan çıkıntıları var. Bu çıkıntılardan en önemlisi Diken (Spike) proteini diye anılıyor. Bu protein kapı ile buluşunca, bir anlamda anahtar kilide oturup çevriliyor ve virüs için hücrenin kapıları açılıyor. Sonrası hücrenin istilası ve çoğalma oluyor. Pfizer – BioNTech aşısında ise daha önce hiç denenmemiş bir yol deneniyor. Diken proteinin sorumlu geni, virüs dışına alınıyor. Bunun genetik materyalini yapacak olan mRNA laboratuvar koşullarında elde ediliyor. Aşı ile bu mRNA bir nano teknoloji kapsülü ile insan hücresine kadar ulaşıyor. Hücrede kişide hastalık oluşturmadan Diken proteinini sentezlemeye başlıyor. Bu üretilenleri ilk kez karşılaşılan yabancı bir madde olarak algılayan insan vücudunun savunma mekanizması ona karşı koruyucu madde yani antikorları üretiyor. Aşı sonrası bir dönemde virüsle karşılaşılırsa mevcut antikorlar hemen devreye giriyor ve hastalık oluşması engelleniyor.

Pfizer – BioNTech’in aşısı Faz 3 çalışmasının ilk sonuçları NEJM dergisinde 10 Aralık’ta yayımlandı. Yayınlanan bir raporda, ilk dozda yüzde 52, ikinci doz sonrasında ise yüzde 95 oranında etkili olduğu yazıldı.

Moderna ise FDA göre 65 yaşının altındakiler için yüzde 94,1 etkili olan aşı, 65 yaş üstüler içinse yüzde 86,4 koruma sağlıyor. İngiltere bu aşıya 2 Aralık’ta Erken Kullanım İzni verdi. Böylece bu aşıyı erken izinle onaylayan ve sonra da uygulayan ilk ülke oldu. 12 Aralık’ta ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), Pfizer ve BioNTech tarafından geliştirilen Covid-19 aşısına acil kullanım onayı verdi. Bu açıklamada, aşının uygulanacağı grup 16 yaş ve üzerindekiler olarak belirtiliyor.

Aşı Nasıl Uygulanıyor?

Biontech aşısı 1. ve 21. günlerde olmak üzere 2 doz uygulanıyor. İkinci dozdan 7 gün sonra korumanın başlayacağı söylendiğinden aşıya başlanan kişi 28 gün daha korunmasız olacak.

Moderna da dört hafta arayla 2 doz halinde uygulanıyor.

Yan Etkiler;

Aşının prospektüsünde yer alan ve faz çalışmalarına dayanan yan etki bildirimleri; enjeksiyon yerinde ağrı (yüzde 84.1),yorgunluk (yüzde 62.9), baş ağrısı (yüzde 55.1), kas ağrısı (yüzde 38.3), titreme (yüzde 31.9), eklem ağrısı (yüzde 23,6), ateş (yüzde 14,2), enjeksiyon yerinde şişlik (yüzde 10,5), enjeksiyon yerinde kızarıklık (yüzde 9,5),bulantı (yüzde 1,1), halsizlik (yüzde 0,5) , lenfadenopati (yüzde 0,3). Tüm bunlar, birçok aşı uygulamasında rastlanılabilecek ve kolay tolere edilecek yan etkilerdir.

Bu aşıya özel en çok konuşulan konulardan bir haklı olarak saklama koşulları. Bu yeni nesil bir aşı ve ısıya karşı çok hassas. Üretim yerinden nerdeyse kişinin koluna uygulanana kadarki sürede ultra soğuk zincir denilen bir süreçte tutulması gerekiyor. Yani – 70 ile – 80 derece soğuklukta.

Moderna da ise raf ömrü, eksi 20 derecelik bir buzlukta 6 ay, normal aşı buzdolabında ise 30 gün, oda sıcaklığında ise 12 saat. Bu açıdan avantajlı görünüyor.

Hastalığı geçirmiş olanların aşı yaptırmasında bir sakınca olmadığı belirtiliyor, aynı şekilde aseptomatik geçirmiş olanlarında bilmeden aşı olmalarında da hiçbir sakınca görülmediği söyleniyor.

 

 

Diğer mRNA Aşıları;

Curevac; CureVac’in geliştirdiği aşı adayının, Moderna Inc. Ve BioNTech SE-Pfizer Inc. tarafından uygulanan mRNA teknolojisini kullandığı ve gelişmiş bir klinik deney sürecinde olduğu kaydedildi.

Sanofi; Fransız ilaç firması Sanofi ile İngiltere merkezli GlaxoSmithKline’ın ortak geliştirdiği korona virüs aşısının, şu ana kadar yapılan testlerde beklenen etkinliği sağlayamadığı açıklandı. İki firma, aşının en erken önümüzdeki yılın son çeyreğinde hazır olabileceğini duyurdu.

Türkiye’de Aşı Çalışmaları

Türkiye’de devlet destekli olarak Covid-19 aşı projeleri iki koldan devam ediyor. Birisi TÜBİTAK’ın desteklediği; diğeri Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı’nın (TÜSEB) desteklediği aşı geliştirme projeleri. Türkiye de toplamda 12 ayrı merkezde Covid-19 aşı geliştirme çalışması devam ediyor. Türkiye’de 12 yerde aşı geliştirenler içinde en ileride olan da Kayseri Erciyes Üniversitesi’ndeki aşı projesi. Bu aşı inaktif virüs aşısı, Faz-1 aşamasında ve insanlar üzerinde denenmeye başlandı.

Klinik Faz I Aşamadaki Türk Covid-19 Aşı Çalışmaları

Erciyes Üniversitesi inaktive virüs teknolojik alt yapılı aşı çalışması (ERUCOV-VAC – Üretici Koçak Farma AŞ) (Faz 1 Başlama; 5 Kasım 2020 Bitiş; 14 Aralık 2020)

Pre-Klinik Aşamadaki Türk Covid-19 Aşı Çalışmaları

  • Selçuk Üniversitesi RNAteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama; 15 Haziran 2020)
  • Ege Üniversitesi DNAteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama; Mart 2020)
  • Ankara Üniversitesi replike olmayan viral vektörteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama; 22 Mart 2020, Bitiş; 8 Temmuz 2020)
  • Erciyes Üniversitesi replike olmayan viral vektörteknolojik alt yapılı aşı çalışması
  • Koçak Farma İlaç San AŞ inaktif virüsteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama: Mart 2020, Bitiş; Ekim 2020 )
  • Selçuk Üniversitesi inaktif virüsteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama; 2020, Bitiş; Ekim 2020 )
  • Ali Aydınlar Üniversitesi ve Acıbadem Labmed Sağlık Hizmetleri canlı-atenüe virüsteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama; Nisan 2020 )
  • Boğaziçi Üniversitesi protein alt ünite(mikrokürecik) teknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama; Ağustos 2020 )
  • İzmir Biotıp ve Genom Merkezi protein alt üniteteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama; ?)
  • Bezmialem Vakıf Üniversitesi virüs benzeri partikülteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama: ?)
  • Orta Doğu Teknik Üniversitesi virüs benzeri partikülteknolojik alt yapılı aşı çalışması (Başlama ?)

 

Covid-19 Saha Yönetim Çalışma Grubu

Yazılıma Giriş
X